ISI, Open Access: Chất lượng hay Số lượng, Tin tức, Nghiên cứu

 

1. CHỈ SỐ ẢNH HƯỞNG ISI

Chỉ số tác động tác động tác động tác động ảnh hưởng tác động (Impact Factor-IF), hay là chỉ số trích dẫn (Citation  Index) của một tạp chí được tính như sau. IF của tạp chí A trong năm, ví dụ, 2011 bằng số những trích dẫn từ toàn bộ những công bố trong năm 2011 tới những công bố đăng trên A trong hai năm 2009 và 2010, chia cho số những công bố trên A trong hai năm 2009 và 2010. Tất nhiên, tất cả những số liệu được lấy từ một cơ sở tài liệu đơn cử nào đó, do đó chỉ số trích dẫn của một tạp chí sẽ phụ  thuộc vào cơ sở dữ liệu dùng để tính. Đây là cách người ta lượng hóa chất lượng điều tra và điều tra và điều tra và điều tra và điều tra và nghiên cứu và điều tra và điều tra và điều tra và điều tra và điều tra thông  qua một con số.

Lập luận hỗ trợ cho chỉ số trích dẫn dựa trên hai bước suy luận:

– Thứ  nhất, một khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu khu công trình có giá trị nếu nó được nhiều người quan tâm.

– Thứ hai, một công trình được nhiều người chăm sóc nếu nó có nhiều  trích dẫn.

Lập luận thứ nhất về cơ bản là đúng, tuy nhiên tùy thuộc vào từng lĩnh  vực nghiên cứu, số lượng người chăm sóc thay đổi đáng kể. Tính thuyết phục  của khẳng định chắc chắn chắc chắn thứ hai ít hơn khẳng định thứ nhất, vai trò của nó chỉ dừng lại ở những khẳng định mang tính thống kê, ví dụ điển hình nếu chỉ số trích dẫn trung  bình của những nhà toán học ở nước A chỉ bằng 50% chỉ số tương tự ở nước  B thì  nhìn chung nền toán học nước B mạnh hơn ở nước A.

Nói một cách ngắn gọn, chỉ số trích dẫn hay chỉ số ảnh hưởng là những chỉ số thống kê, nó có ý nghĩa với một hội đồng lớn nhưng với từng cá thể,  việc sử dụng nó cần rất là cẩn trọng.

Chỉ số trích dẫn có uy tín nhất lúc bấy giờ là chỉ số của Thomson  Insitute  for Scien- tific Information (ISI). ISI không phải là một viện nghiên cứu như người ta hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn có thể cảm nhận khi đọc tên của nó – Viện Thông tin Khoa học. ISI xuất phát từ một sáng tạo độc đáo rất là đơn giản: nhìn nhận một công trình khoa học, một tạp chí khoa học, một nhà khoa học, một ngành  khoa học, một nền khoa học bằng cách đếm số những trích dẫn tới công trình, tạp chí hay ngành khoa học đó. Công việc của ISI là đếm.  Quan trọng hơn, tiềm năng của ISI là lợi nhuận.

Tuy nhiên chỉ số ISI đang được dùng như một thước đo quan trọng để nhìn nhận chất lượng nghiên cứu tại 1 số ít nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Thực ra, tại Việt Nam, chúng  ta đang  sử dụng chỉ số ảnh hưởng  ở mức thô nhất, mà tôi xin tạm gọi là “chuẩn ISI”: một công trình khoa học được coi là “có giá trị” nếu nó được đăng trên một “tạp chí ISI”. “Tạp chí  ISI” là những tạp chí trong list tạp chí được ISI tính chỉ số ảnh hưởng.  Về cơ bản, đây là phần tốt nhất trong tập hợp tất cả những tạp chí khoa học hiện có. Tuy nhiên list này cũng khá dài, và ngày một dài hơn, do đó sự chênh lệch về chất lượng giữa những tạp chí ISI là rất lớn. Dù vậy, cho tới nay vẫn chưa có tạp chí khoa học nào của Nước Ta là tạp chí ISI.

Ảnh hưởng xấu đi tiên phong của “chuẩn ISI” có thể thấy ở những tạp chí khoa học của Việt Nam. Các tạp chí này bị chính những nhà khoa học trang nghiêm của tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả chúng ta chối bỏ. Bởi những công trình của họ nếu đăng trên đó, thì dù sau  này có được bao nhiêu công trình ISI khác trích dẫn, vẫn không được coi là  “có giá trị” theo “chuẩn ISI”. Hệ quả là không có hỗ trợ vốn khoa học. Đối với những nhà khoa học này, hỗ trợ vốn khoa học không chỉ là tiền, mà còn là uy tín, còn là sự động viên.

2. TẠP CHÍ OPEN ACCESS

Open Access hiểu  theo nghĩa rộng là việc được được được cho phép truy cập không lấy phí tới một cơ sở dữ  liệu nào đó từ mạng internet. Trong hội đồng toán học, cơ sở tàng trữ được biết đến nhiều nhất là ArXiv: http://www.ArXiv.org. Cơ sở lưu  trữ ArXiv được kiến thiết xây dựng từ năm 1991 và tới nay có thể nói đã chứa hầu hết  những công trình quan trọng nhất của toán học đương đại. Đặc biệt công trình  của nhà toán học Nga G. Perelman, chứng minh giả thuyết Poincaré, chỉ được tàng trữ trên ArXiv chứ không  được công bố trên một tạp chí khoa học.

Năm 2001 Liên đoàn Toán học Thế giới ra công bố lôi kéo những nhà toán học tìm mọi cách để chuyển tải không tính tiền những công trình của mình tới  cộng  đồng. Nguyên văn  lời kêu  gọi viết “Open Access tới tài liệu toán học là một tiềm năng quan trọng. Mỗi chúng ta có thể góp phần vào việc đạt được mục tiêu đó bằng cách cung ứng dưới dạng điện tử càng nhiều càng tốt những công trình của bản thân… Hành động của chúng ta sẽ góp phần vào việc mở rộng kho tài liệu toán học miễn phí, đặc biệt quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng sẽ giúp cho những nhà khoa học với điều kiện kèm theo không rất đầy đủ về thư viện(1)”.

Trong nghành xuất  bản, Open  Access được hiểu là việc cho phép truy cập không lấy phí trên  mạng internet tới những công trình khoa học đăng  trên  các tạp chí có bình duyệt (peer-review). Có hai dạng open access được phân biệt dưới tên gọi Green Open Access Self Archiving và Gold Open Access Publishing(2).

Green Open Access Self Archiving nghĩa là khi một tác giả công bố một công trình khoa học và tự lưu trữ nó cho việc tự  do tìm hiểu thêm tại một cơ sở lưu trữ trên mạng nào đó. Từ một vài năm lại đây, 1 số ít ít tạp chí khoa học, ví dụ những tạp chí của Springer, cho phép những tác giả mua lại bản quyền những công trình của chính mình. Cụ thể là với giá khoảng chừng chừng 2 nghìn euro trên một công trình, những tác giả có thể làm cho công trình của mình được truy cập miễn phí.

Từ đầu những năm 1990 người ta cũng ghi nhận  một  khuynh  hướng  mới trong việc xuất bản tạp chí khoa học, đó là những tạp chí Open Access, thường  được gọi là Gold Open Access để phân biệt với Green Open Access. Trong hội đồng toán, khởi đầu  có lẽ  là  một  số cơ sở đại  học  hay nghiên  cứu, hoặc một hội đồng chuyên ngành hẹp lập ra 1 số ít ít tạp chí online phi lợi nhuận. Mặt khác một số nhà xuất bản cũng  xây dựng  các tạp  chí open  access của mình.  Đa số những tạp  chí open  access thời đó không yên cầu tác giả phải nộp phí đăng  bài. Tuy nhiên  gần đây, một số tạp chí open access mở màn đòi hỏi đóng phí triển khai xong (article processing   charge), hầu hết là những tạp chí đã đạt được một mức nào đó về chất lượng, chẳng hạn đã được đưa vào danh  sách ISI. Với phương pháp xuất bản này những nhà xuất bản có thể bảo vệ được doanh thu của mình ngay từ trước khi xuất bản.

Hindawi (http://www.hindawi.com) là ví dụ điển hình. Theo Wikipedia,  nhà xuất bản này được xây dựng năm 1997 với trụ sở chính tại Cairo và một  văn phòng tại New York. Hiện nay Hindawi xuất bản hơn 300 đầu tạp chí open  ac-cess, trong số đó có 22 tạp chí thuộc ISI. Phí hoàn thiện của một bài báo trên một tạp chí như vậy thường nhờ vào vào uy tín của tạp chí đó. Cụ thể, khi đăng bài ở một số tạp chí của Hindawi có trong list ISI, những tác giả phải trả từ khoảng 600 USD đến 1200 USD. Một số tạp chí ít uy tín hơn của Hindawi vẫn liên tục đăng bài miễn phí. Ngoài Hindawi có thể kể đến một số nhà xuất bản sau:

– Scientific Research Publishing (http://www.scirp.org/Journal).

– Hikari (http://www.m-hikari.com).

– Lambert (https://www.lap-publishing.com).

– Pioneer Scientific Publishers (http://www.pspchv.com).

– Institute of  Advanced  Scientific  Re- search (http://www.i-asr.com).

Có một lý giải có vẻ như rất thuyết phục cho phương pháp xuất bản dạng “open ac- cess”. Đó là: “công trình của bạn sẽ thuận tiện đến tay người đọc hơn, đặc biệt là người đọc ở những nước đang tăng trưởng nơi mà giá của những tạp chí khoa học truyền thống là không hề chịu nổi”.

Thực ra đây là sự ngụy biện. Với sự tăng trưởng của internet ngày nay, mỗi cá nhân đều có thể là một tác giả kiêm nhà xuất bản. Vai trò chính của  một tạp chí khoa học chính là công tác thao tác thao tác phản biện. Một tạp chí có uy tín cao nếu nó có một ban biên tập uy tín, có khả năng mời được những phản biện uy tín và nghiêm túc. Điều này bị nhiều tạp chí “open access” trong ngành toán coi nhẹ, nhiều tạp chí còn lôi kéo tác giả bằng quảng cáo như “duyệt đăng trong vòng hai tuần”(3)!  Mọi chuyện sẽ chẳng có gì để bàn nếu như không có chuyện một số tạp chí “open access” trong ngành toán được vào ISI trong  vài năm gần đây. Với khuynh hướng phân loại như đã nói ở trên, ISI nghĩa là có giá trị, không ISI thì vô giá trị, những tạp chí này thu hút được nhiều công bố từ Việt Nam.

3. TÌNH HÌNH TRÍCH DẪN CỦA MỘT VÀI TẠP CHÍ OPEN ACCESS

Chúng ta hãy thử tìm hiểu kỹ hơn một vài tạp chí Open access, với chỉ số ISI cao.

Tạp chí “Journal of Inequalities and Ap- plications” (viết  tắt là JIA(4)) được xuất bản bởi Springer. Chỉ số ISI theo công bố của Springer là 0,73 – thuộc loại cao trong những tạp chí toán. Đây vốn là một tạp chí của Hindawi,  xuất  bản  số đầu  tiên  năm 1997: http://www.emis.de/journals/HOA/JIA.

Năm 2012 tạp chí này được chuyển cho Springer, vẫn tiếp tục phát hành dưới dạng “open access”. Phí hoàn thiện một bài báo là 800 USD. Dưới đây là một số thông tin về trích dẫn (TD) tới JIA theo cơ sở dữ liệu của Hội Toán học Mĩ (Math- SciNet)(5). Theo đó, từ 2007 tới nay, phần đông trong những trích dẫn (TD) sớm nhất tới JIA là từ chính JIA và một tạp chí “bạn” là Abstract and Applied Analysis (viết tắt là AAA), cũng của Hindawi.

Năm công bố

Tổng số bài

TD trong năm sau

Tự TD + từ AAA

2010

271

91

38 +18

2009

164

78

56+7

2008

126

41

25 +6

2007

95

45

28+6

2006

104

30

14+1

2005

48

15

7+0

Tạp chí JIA

Hãy xem tạp  chí Abstract and  Applied Analysis(6). Theo trang chủ  của  tạp chí này thì chỉ số ISI lúc bấy giờ của nó là 1,318. Phí hoàn thiện là 1200 USD. Cơ sở dữ liệu của Hội Toán học Mĩ (Math-SciNet) cho chúng  ta biết, từ năm 2007 phần nhiều những trích dẫn tới AAA là tự trích dẫn hoặc từ JIA!

Năm công bố

Tổng số bài

TD trong năm sau

Tự TD+

từ JIA

2010

136

54

30+5

2009

85

48

20+9

2008

62

68

13+11

2007

42

22

6+5

2006

48

11

0+0

2005

56

14

3+1

Tạp chí AAA

Nếu khảo sát kỹ hơn ta sẽ thấy tỷ suất tự trích  giảm nhanh theo năm.  Ví dụ số tự trích của JIA từ 2011 tới 2009 là 42 trên 78, từ 2011 tới 2008  là 12 trên 38. Điều này không khó hiểu nếu chúng ta nhớ là chỉ số ảnh  hưởng  của ISI được tính trên cơ sở 2 năm cuối.

Để so sánh ta hãy lấy tạp chí Acta Math-ematica Vietnamica  (AMV)(7). Trong những trích dẫn tới AMV của những bài báo ra năm 2011 chỉ có 5/24 là tự trích dẫn. Trong những trích dẫn tới AMV của những bài báo ra năm 2010 chỉ có 1/31 là tự trích dẫn và với năm 2009 chỉ có 2 trên 16 là tự trích dẫn. Với tạp chí Inventiones Mathematica những số liệu là như sau: tự trích dẫn của Invent. trong năm 2011 tới 2010 là 5/136 tới 2009 là 11/147, tới 2008 là 4/198.

ISI luôn rao giảng về sự ưu việt của mình trong công tác nhìn nhận khoa học. Nhưng những thống kê ở trên đặt cho chúng ta câu hỏi: Liệu những tạp chí này có đang cố tình nâng chỉ số ISI của mình một cách tinh vi? ISI không đủ khả năng phát hiện ngụy tạo trích dẫn, hay họ làm ngơ ?

Con số các công bố trên AAA và JIA tăng mạnh trong mấy năm lại đây cho ta thấy sức mạnh của lợi nhuận. Theo thống kê tới thời điểm này của MathSciNet, năm 2012 AAA xuất  bản 431 bài báo và JIA xuất bản 161  bài báo. Cũng trên trang web của Hindawi, số các công trình về toán từ Nước Ta tăng nhanh theo năm: 2007 có 2 công trình, 2008 có 3 công trình, 2009 có 3 công trình, 2010 có 5 công trình, 2011 có 10 công trình và 2012 có 13 công trình(8).

4. ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA CHỈ SỐ ISI TỚI TOÁN HỌC VIỆT NAM

Chỉ số ISI có những ảnh hưởng xấu đi sau đây tới tình hình nghiên cứu toán học trong nước:

– Sự phân loại quá thô, không bộc lộ đúng chuẩn chất lượng nghiên cứu;

– Đôi khi thiếu  chính xác, tạo ra những kẽ hở dễ bị lợi dụng;

– Giảm chất lượng các tạp chí trong nước, thủ tiêu động lực nghiên cứu nghiêm túc, đặc biệt là của cán bộ trẻ.

 

Trang bìa hai tạp chí toán học của Nước Ta AMV và VJM do Springer  xuất bản. Nguồn: Toà soạn các tạp chí

ISI hiện đang được coi là chuẩn mực cho việc đánh giá nghiên cứu khoa học cơ bản ở Việt Nam. Chỉ ba năm trước hầu hết các nhà khoa học đều coi đó như là bước ngoặt  trong công tác quản lý khoa học nước ta. Có lẽ một số người đã yên tâm rằng “giờ thì  trắng đen rõ ràng, không có công bố ISI nghĩa là kém, xin mời ra ngoài”. Tuy nhiên suy luận logic đặt ra câu hỏi: Có ISI liệu có chắc như đinh là “không kém” không?

Việc khảo sát hai tạp chí JIA và AAA của Hindawi với tạp chí Acta Mathematica Vietnamica ở trên phần nào vấn đáp cho câu hỏi này: chỉ số ISI có thể bị ngụy tạo.

Có thể đưa ra nhiều ví dụ nữa về các tạp chí trong list ISI nhưng có chất lượng không hơn hai tạp chí của Nước Ta nếu nhìn từ tiêu chuẩn của chỉ số trích dẫn. Chẳng  hạn, các tạp chí Bull. Malaysian Math. Soc., Bull. Iranian Math. Soc., Bull. Korean Math. Soc. là ISI, tuy nhiên chỉ số trích  dẫn  trên MathSciNet luôn kém tạp chí Acta Mathematica Vietnamica.

Đại đa số các nhà toán học làm việc tại Nước Ta đều có công bố trên các tạp chí trong hạng mục ISI, tính từ GS. Lê Văn Thiêm trở đi, số người có hàng chục công trình như vậy trong 10 năm lại đây không phải hiếm. Như vậy “cái lọc” ISI để đánh giá chất  lượng  nghiên  cứu có thể  nói là quá thô.

Về chất lượng, các tạp chí được phân bổ theo mô hình kim tự tháp.  Trên cùng là một số ít các tạp chí rất tốt, càng giảm chất lượng, số các tạp  chí càng nhiều hơn. Việc xác lập các tạp chí ở tốp cao nhất không khó.  Những tạp chí này hội đủ những tiêu chuẩn khắc nghiệt và phong phú nhất: đa ngành, có chỉ số ảnh hưởng cao, đăng những công bố quan trọng nhất của những nhà toán học có ảnh hưởng nhất… Đơn cử, với bất kể mạng lưới hệ thống  tiêu chí nào thì hai tạp chí Annals of Mathematics và Inventiones Mathematicae cũng  luôn  có mặt ở top cao nhất.  Việc so sánh  các tạp chí ở mức thấp  hơn sẽ càng lúc càng khó hơn  bởi các yếu tố chuyên  ngành,  cộng đồng,  khu vực… Thông thường  chúng  ta chỉ có thể so sánh một tạp chí đơn cử với một  số tạp  chí khác chứ không  phải  với bất kể tạp chí nào. Nói hình tượng, chúng ta có một  tập  sắp thứ  tự từng  phần  của các tạp chí.

Khuynh hướng công bố của một tác giả luôn là để “tự khẳng định  mình”, luôn mong ước công bố được công trình của mình trên tạp chí với chất lượng cao nhất có thể. Mỗi một nhà toán học thực thụ đều có một bảng sắp xếp của riêng mình bao gồm tất cả các tạp chí tương quan tới chuyên ngành hẹp của anh ta. Khuynh hướng tự nhiên của anh ta là đăng  ở tạp chí chất lượng càng cao càng tốt.

Phương pháp đánh giá dựa ISI của chúng ta lúc bấy giờ đánh đồng phần  cao nhất của kim tự tháp các tạp chí đồng thời gạt ra ngoài cuộc chơi các tạp  chí còn lại. Việc “cào bằng” các tạp chí và tệ hơn là “đếm cơ học” số công trình  sẽ thủ tiêu hoàn toàn động lực “tự khẳng định mình một cách tự  nhiên”  như đã nêu ở trên. Dường như chất lượng không còn quan trọng nữa mà chỉ còn số lượng. Với những chủ trương kiểu “thưởng cho mỗi công trình ISI 2000 đô la”, các nhà khoa học, nhất là những người mới vào nghề sẽ không thể yên tâm ngồi 3 năm để cho ra một công trình khoa học(9), mà thay vào đó là một năm 3 công trình.

Mặt khác, các tạp chí yếu theo tiêu chuẩn ISI, hầu hết là các tạp chí mới,  tạp chí khu vực, cũng không chịu bị gạt ra ngoài cuộc chơi. Bằng cách này hay cách khác các tạp chí phải tìm cách vào bằng được ISI, “ISI hay là  chết!”. Trong một buổi làm việc gần đây với NXB Springer chúng tôi được biết, năm 2011 đã có thêm 30 tạp chí của Springer được vào danh sách ISI. Springer lúc bấy giờ xuất bản khoảng 1300 tạp chí khoa học. Việc danh sách ISI ngày càng được kéo dài đồng nghĩa tương quan với việc chất lượng của tiêu chuẩn ISI ngày càng được hạ thấp. Tất nhiên Springer là nhà xuất bản uy tín nhất về khoa học, đặc biệt là toán học và chúng ta có thể kỳ vọng các tạp chí của họ luôn  giữ được những nhu yếu cơ bản nhất của một tạp chí khoa học.

Bên cạnh Springer còn những nhà xuất bản như Hindawi và nhiều nhà xuất bản open access khác. Mặc dù Hindawi mới thành lập được 15 năm (so với Springer năm nay tròn 170 tuổi) nhưng nhà xuất bản này đã có hơn 300 đầu tạp chí. Thật khó có thể tin được chất lượng công trình ở đây, khi mà tác giả được đảm bảo: mọi công trình gửi đăng sẽ được phản biện trong vòng 2 tháng (có nhà xuất bản còn hạ số lượng này xuống tới 2 tuần(10)).

Với tiêu chuẩn ISI như hiện nay, chúng ta đang vô tình hạ chuẩn của toán  học Việt Nam, triệt tiêu động lực nghiên cứu của giới làm toán và nguy hiểm nhất, là tạo cho thế  hệ trẻ  một tư duy lệch lạc ngay từ trước khi bắt đầu nghiên  cứu.

5. LỜI KẾT

Trong năm qua Hội đồng ngành Toán của Quỹ Nafosted cũng như Hội  đồng Chức danh giáo sư ngành Toán đã nhất quyết không tính các công trình  đăng trên  một số tạp chí Open Access có chất lượng không đảm bảo, dù các tạp chí đó nằm trong danh sách ISI. Thiết nghĩ, hội đồng toán học cần có thái độ dứt khoát phản đối việc công bố trên các tạp chí ISI phải đóng  tiền. Đối với ngành Toán, không có một lý giải thuyết phục nào cho việc công  bố công  trình  trên những tạp chí phải đóng tiền, dù cho đó là tạp  chí ISI: chúng ta có quá nhiều tạp chí có chất lượng mà việc công bố là hoàn toàn miễn phí, chúng ta cũng có đủ phương  tiện để cung ứng miễn phí các kết quả nghiên cứu của mình cho toàn bộ hội đồng toán học thế giới.

Hơn thế  nữa, đã đến lúc phải xem lại tiêu chí ISI trong việc đánh giá chất lượng nghiên cứu toán học ở Việt Nam. Chúng ta cần một cách phân loại mịn hơn, nhằm mục đích khuyến  khích mọi người công bố những công trình  chất lượng hơn, thay vì có nhiều công bố. “Chú trọng vào chất lượng thay vì số lượng” cũng là điều mà Wendelin Werner, Fields Medal 2006, thành viên Ban quản lý Liên đoàn Toán học thế giới chia sẻ trong buổi làm việc với các cán bộ Viện Toán học ngày 3/1/2013.

(1)http://www.ams.org/meetings/call

(2) Xem thêm http://en.wikipedia.org/wiki/Open_access

(3) Ví dụ: http://www.ccsenet.org/journal/index.php/jmr 

(4)http://www.journalofinequalitiesandapplications.com 

(5) http://www.ams.org/mathscinet

(6) http://www.hindawi.com/journals/aaa 

(7)http://www.math.ac.vn/publications/acta

(8)http://www.hindawi.com/countries/vn

(9) A. N. Kolmogorov đã từng dạy các học trò ông khi bước vào làm nghiên cứu sinh: để có được một công trình khoa học thực thụ cần phải có ba nghìn giờ nghiên  cứu.

(10) Xem thêm TTTH Tập 14, số 4.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *